दानको चाड पञ्चदान | Panchadaan

 सितु सैंजू

तस्बिर : प्रशान्त श्रेष्ठ

Dipankar Buddha taking Panchadaan at Panauti

Dipankar Buddha taking Panchadaan at Panauti

दानको शाब्दिक अर्थ हो – दिने कार्य । जुन सुकै धर्ममा पनि सुपात्रलाई दान दिनुु परम कर्तब्य मानिएको छ । हिन्दु र बौद्घधर्ममा दानको निकै महत्व छ । आधुनिक परिपेक्षमा भन्नु पर्दा दान भनेको कोहि जरुरत ब्यक्तिलाई सहायता स्वरुप केहि दिनु भन्ने बुझिन्छ । दान भनेको कुनै बस्तुमा आफ्नो अधिकार समाप्त गरेर अरु कसैको अधिकार स्थापित गर्न दिनु हो तर दानमा दिइएको बस्तुमा कुनै बिनिमय मूल्याङ्कन हुनु हुदैन । दानको पूर्ति तब हुन्छ जब दान पाउनेले त्यसमा आप्mनो अधिकार जताउन सक्छ । दान दिइएको बस्तुमा पाउनेको अधिकार स्थापित हुनु पूर्व नै त्यसको नाश हुन्छ भने त्यसलाई दान भनिदैन र दान दिनेलाई त्यसको फल प्राप्त हुँदैन । त्यसैले हाम्रो सँस्कृतिमा दान दिनु र लिनुलाई मर्यादित प्रकृयाको रुपमा लिईन्छ ।

भाद्र कृष्ण त्रियोदशी अर्थात गूँलाथ्वत्रियोदशीको दिन नेवार समुदायका बौद्घ धर्मावलम्बिहरु मूलत शाक्य र बज्राचार्यहरु यस दिन दानमा आधारित पञ्चदान पर्व मनाउँछन् । पञ्चदान बौद्घधर्म ग्रन्थ कपिदावनको दानगाथामा आधारित पर्व हो, उक्त ग्रन्थ अनुसार यस दिनजसले दान गर्छ उसले सात प्रकारको फल — स्वास्थ्य, सुख, दिर्घायु, ज्ञान, सम्पत्ति, कृति र सन्तान प्राप्त गर्छ भनिएको छ । कथन अनुसार यस दिन दिपंकर भगवान बुद्घ राजदरवारमा भिक्षा लिन जाँदा राजाको हातबाट भिक्षा नलिई एक जना काम गर्ने कालिगढबाट भिक्षा लिनु भएछ र भन्नु भएछ कालिगढको हातको भिक्षामा पसिनाको मिहेनत छ जुन राजाको भिक्षामा छैन ।

नेवार बौद्घधर्मावलम्बिहरुले यस दिन आप्mना बहालमा दिपंकर बुद्घ र गुभाजुहरुलाई गँहुको पिठो, चामल, नुन, दक्षिणा र फलपूmल गरीपाँच थरी दान पञ्चदान गर्छन । पञ्चदान नेवार बौद्घ समुदायको अति विष्शित चाड हो । यस दिन स्वयं भगवान बुद्घ भिक्षुक रुपमा दान लिन आउने विश्वास गर्छन । यस गूँला महिना भरी बिहान गूँला बाजा बजाइ बहाल र बहीको परीक्रमा गरी बुद्घ दर्शन गर्छन । पञ्चदानका लागि भगवान नमोबुद्घलाई पनौती ल्याइन्छ । भाद्र कृष्ण द्वादशीको दिन पनौती ल्याइन्छ । भोलि पल्ट बिहान नमोबुद्घ सहित दिपंकर बुद्घलाई पञ्चदान गरेपछि साँझ विभिन्न बाजा गाजा साथ नगर परीक्रमा गराइन्छ । भगवान नमोबुद्घको जन्म पाञ्चाल देश (हालको पनौती)मा राजकुमार महासत्वको रुपमा भएको मानिन्छ । राजकुमार महासत्व गन्धमार्धन पर्वत (हाल नमोबुद्घ स्तुप भएको स्थान) मा शिकार गर्न जाँदा भोका बघिनी र डमरु देखे पछि आफ्नै मासु काटेर खुवाई त्यसै स्थानमा मानब चोलाबाट मोक्ष हुनु भएको थियो । भगवान नमोबुद्घलाई गौतम बुद्घको २७औं पूर्वजन्मको रुपमा लिइन्छ र गौतम बुद्घले राजकुमार महासत्वको अस्तिलाई नमस्कार गरेको कारण नमोबुद्घ भनिएको हो ।

यस पञ्चदान पर्वले मानब जिबनमा दानको महत्वलाई दर्शाएको छ र दान गरेर मात्र धर्मको सार्थकता पाउन सकिन्छ भन्ने सन्देश दिएको छ । दान भनेको कसैले दिएर वा लिएर मात्र पूर्ण हुँदैन । दानमा श्रद्घा हुनु पर्छ र लिनेको अधिकार पनि, जब लिने र दिनेको ताल मेल हुदैन तब सम्म दानको अर्थ हुदैन । आजको युगमा दान एउटा देखाओती आडम्बरको रुपमा पनि बिकसित हँदै गएको छ । कोहि यहाँ आडम्बरको लागि दान गर्छन त कोहि कसैलाई हेला वा निच देखाउनका लागि दान गर्छन । यसरी गरेको दानलाई दानको रुपमा लिन सकिन्न । दानमा हार्दिकता हुनु पर्छ । दान दिनु र लिनु पनि एउटा कला हो र यो लिनु र दिनुको कला हामीले पञ्चदानमा पाउन सक्छौँ ।

Yomari Punhi

Yomari - a sweet delicacy used for worshiping of annual harvest by Newars.

Yomari – a sweet delicacy used for worshiping of annual harvest by Newars.

Yomari Puni is one of the main festival celebrated in Panauti. Yomari Puni- meaning full moon of Yomari, one of the popular newar festivals observed every year during the full moon of December (Thilla Puni). A Yomari is a confection of rice flour (from new harvest) dough shaped like fig and filled with chaaku (brown crane sugar) and teel (sesame seed), which is then steamed. The named yomari comes from two Nepal bhasa words “Yo” meaning “to like” and “mari” meaning “delicacy”. So literally it is likely delicacy. The people prepared Yomaris in the form of god and goddess such as Kuber, Ganesh, Laxmi,panauti jatra Moon and two big Yomari, named “nayou and bayou”.

The delicacy is the chief item on the menu during the post harvest celebration of Yomari puni. On this full moon day Newar community offer worship to Annapurna, the goddess of grains for the rice harvest. Group of kids go neighborhood and performed the customary songs and asked for Yomari from housewives in the evening. Kathanganesh jatra is also observed in panauti to mark this festival. The Newars, upon munching a mouthful of Yomari, await the end of their four days of devotion of the god, following which they will be blessed with wealth, according to their belief. In keeping with the culture, parents blessed children from two to twelve years who are then offered Yomaris on their birthday. Yomari is widely used in other auspicious occasion of Newars such as birthday, jankoo, first rice feeding of child, dhau-bajee feeding to pregnant women etc. Continue reading

Sakimana Punhi

Image of lord Ganesh made with different grains at Dumangal Tole, Panauti. Every tole ganesh is decorated on this evening.

Image of lord Ganesh made with different grains at Dumangal Tole, Panauti. Every tole ganesh is decorated on this evening.

One of the popularly celebrated festivities of Panauti that has remained evergreen is the Sakimana Punhi festival. It is, at best, the festival of grains like corn, soyabeans and boiled sweet potatos designed and decorated with the fruits and other sweets. Setting of grains and fruits forms the border lines like to the frame of a pictorial object. Continue reading